Κερατοειδής - Κερατοπλαστικές

Ο κερατοειδής είναι ο πρόσθιος διαφανής χιτώνας του ματιού. Στην καθαρότητα και την καμπυλότητά του οφείλεται κατά κύριο λόγο η ευκρινής εστίαση των εικόνων πάνω στον αμφιβληστροειδή χιτώνα, ο οποίος βρίσκεται στο πίσω μέρος του οφθαλμού. Κάθε κατάσταση που επηρεάζει τον κερατοειδή και τη καθαρότητά του, μπορεί να επηρεάσει και την όραση.

Στην πραγματικότητα, ο κερατοειδής είναι μια οργανωμένη ομάδα από κύτταρα και πρωτεΐνες ενώ σε αντίθεση με τους περισσότερους ιστούς του σώματος, δεν περιέχει αιμοφόρα αγγεία για να τραφεί ή να προστατευτεί από μολύνσεις. Τρέφεται από τα δάκρυα και το υδατοειδές υγρό που υπάρχει «κάτω» από αυτόν, στο πρόσθιο εσωτερικό τμήμα του οφθαλμού. Γενικά, ο κερατοειδής πρέπει να παραμένει διαφανής για να διαθλά το φως σωστά.

Επειδή ο κερατοειδής είναι λείος και διαυγής όπως το γυαλί, αλλά ταυτόχρονα ιδιαίτερα ισχυρός και ανθεκτικός, βοηθά τον οφθαλμό με 2 τρόπους:

  • Τον προστατεύει από τα μικρόβια, τη σκόνη και άλλες επιβλαβείς καταστάσεις. Μάλιστα, ο κερατοειδής μοιράζεται αυτό το καθήκον με τα βλέφαρα, την οφθαλμική κόγχη, τα δάκρυα και το λευκό μέρος του ματιού (σκληρός χιτώνας).
  • Λειτουργεί ως παράθυρο που ελέγχει την είσοδο του φωτός μέσα στο μάτι και συνεισφέρει από 65 έως 75% της συνολικής ισχύος εστίασης. 

Όταν και εφόσον συμβούν καταστάσεις που καταλήγουν σε θόλωση του κερατοειδούς (τραύματα, μολύνσεις, εγκαύματα, μετεγχειρητικό ή ηλικιακό οίδημα) ή σε ανωμαλία στην επιφάνειά του (κερατόκωνος), τότε κύρια και οριστική λύση για την αποκατάσταση της όρασης είναι η μεταμόσχευση κερατοειδούς (κερατοπλαστική).

Στη μεταμόσχευση αντικαθιστούμε χειρουργικά το 60–70% του πάσχοντα κερατοειδή —ή κάποιο τμήμα του— με υγιή κερατοειδή χιτώνα ο οποίος προέρχεται από δότη. Να σημειώσουμε ότι πρόκειται για μεταμόσχευση ιστού και όχι οργάνου (όπως π.χ. του νεφρού ή ολόκληρου του οφθαλμού). Στην Ελλάδα, λόγω έλλειψης οργανωμένων τραπεζών μοσχευμάτων αλλά και δωρητών, τα μοσχεύματα προέρχονται από Τράπεζες Οφθαλμών του εξωτερικού. Οι αναγνωρισμένες τέτοιες «τράπεζες» λειτουργούν κάτω από αυστηρό έλεγχο και με συγκεκριμένες προϋποθέσεις, ενώ τα μοσχεύματα που παρέχουν υποβάλλονται σε πλήρεις και λεπτομερείς ελέγχους. Οι κερατοπλαστικές παραμένουν από τις πιο συχνές και με τα υψηλότερα ποσοστά επιτυχίας (περίπου 95%) επεμβάσεις μεταμόσχευσης.

Μορφές Κερατοπλαστικής
           
Ανάλογα με το τμήμα του κερατοειδούς που μεταμοσχεύεται, η κερατοπλαστική επέμβαση διακρίνεται σε 4 κατηγορίες:

 

  • Διαμπερής (Ολική – Penetrating Keratoplasty)


Η διαδικασία αφαίρεσης του κεντρικού μέρους του πάσχοντος κερατοειδούς γίνεται με ειδικά αυτοματοποιημένα τρύπανα (διατρητές) ή με το υπερ-ταχύ και υπερ-ακριβές femtosecond Laser. Με το laser αυτό καταργείται ουσιαστικά το νυστέρι.

Τα πλεονεκτήματά του femtosecond laser στην κερατοπλαστική είναι:

 

  • H εξαιρετική ακρίβεια «αντιστοίχησης» δότη και δέκτη κερατοει­δούς
  • Η σημαντική μείωση των αναγκαίων ραμμάτων κράτησης του ιστού (καλύτερη, ταχύτερη επού­λωση)
  • Η εξασφάλιση βιωσιμότητας
  • Η δραστική μείωση του ιατρογενούς αστιγματισμού, αυτού δηλαδή που προκύπτει μετά την επέμβαση

 

Η επέμβαση γίνεται συνήθως με χρήση τοπικής αναισθησίας και έχει διάρκεια περίπου μίας ώρας. Συνήθως δεν απαιτείται νοσηλεία του ασθενούς στο νοσοκομείο, ενώ στις περισσότερες περιπτώσεις η μετεγχειρητική αγωγή περιλαμβάνει μόνο κολλύρια.

 

Επιπλοκές της Διαμπερούς Κερατοπλαστικής Επέμβασης

Βίαιη απόρριψη του μοσχεύματος συμβαίνει συνήθως μέσα στον πρώτο χρόνο μετά τη μεταμόσχευση. Ο χειρουργός-οφθαλμίατρος μπορεί να αναγνωρίσει πρώιμα σημάδια απόρριψης και, τροποποιώντας τη θεραπεία, να εμποδίσει την εξέλιξή της.

Άλλες επιπλοκές της διαμπερούς κερατοπλαστικής, όπως σε κάθε άλλη ενδοφθάλμια επέμβαση, είναι: μόλυνση, φλεγμονή, αιμορραγία, αύξηση της ενδοφθάλμιας πίεσης, αποκόλληση του αμφιβληστροειδούς. Είναι, όμως, εξαιρετικά σπάνιες και τις περισσότερες φορές αντιμετωπίσιμες.
 
Τέλος, θα πρέπει να αναφέρουμε ότι ο αστιγματισμός, μετά από ολικού πάχους μεταμόσχευση κερατοειδούς αποτελεί κανόνα και όχι εξαίρεση. Κατά μέσον όρο ο τελικός αστιγματισμός είναι περί τους 3-5 βαθμούς, γεγονός που καθιστά δύσκολη την βέλτιστη τελική όραση χωρίς γυαλιά ή φακούς επαφής. Υπάρχει ωστόσο δυνατότητα διόρθωσης.

Πραγματοποιείται επιλεκτική αντικατάσταση ενός μέρους του πρόσθιου (επιφανειακού) τμήματος του κερατοειδούς. Η μέθοδος χρησιμοποιείται όταν θέλουμε να διορθώσουμε ουλές (τραυματικές, μολυσματικές, κερατόκωνου) που αφορούν μόνο στα εξωτερικά τμήματα του κερατοειδούς, τα οποία μπορούν να αφαιρεθούν και να αντικατασταθούν από μόσχευμα μερικού πάχους. Η μέθοδος αυτή είναι ιδανική για νέους ασθενείς, ενώ τα πλεονεκτήματά της είναι κυρίως η αποφυγή χειρισμών εντός του οφθαλμού και η απουσία του κινδύνου απόρριψης του μοσχεύματος. Και σ’ αυτή την περίπτωση, η αφαίρεση του παθολογικού ιστού μπορεί να γίνει με εξαιρετική ακρίβεια, με τη βοήθεια του Femtosecond Laser.

Η διαδικασία μπορεί να συνδυαστεί με διασύνδεση (Cross-Linking, CXL), η οποία εφαρμόζεται και στους δύο κερατοειδείς (δότη/δέκτη), με στόχο τη μέγιστη σταθε­ρο­ποίησή τους.

Πρόκειται για παραλλαγές βασικά παρόμοιων τεχνικών, κατά τις οποίες το μόσχευμα αντικαθιστά μόνο την εσωτερική, ενδοθηλιακή στοιβάδα του κερατοειδούς. Η όλη επέμβαση ολοκληρώνεται μέσω μια μικρής τομής και αποφεύγεται έτσι η χρήση στηρικτικών ραμμάτων (που προκαλούν αστιγματισμό) ενώ η αποκατάσταση της όρασης είναι πολύ ταχύτερη από την κλασική ολική μεταμόσχευση. 

Γενικά, μετά από μία επέμβαση κερατοπλαστικής, ο ασθενής συνήθως επιστρέφει στο σπίτι του την ίδια μέρα. Ο κερατοειδής επουλώνεται αργά και η οπτική οξύτητα βελτιώνεται σταδιακά, κατά τη διάρκεια αρκετών μηνών (6-12) μετά την επέμβαση, ειδικά στην περίπτωση της κερατοπλαστικής ολικού πάχους. Ωστόσο ο ασθενής μπορεί να επιστρέψει άμεσα στην εργασία του.

Στις περιπτώσεις κερατοπλαστικής μερικού πάχους (DSEK, DMEK), η αποκατάσταση της όρασης είναι πιο άμεση. Οι μεταμοσχεύσεις του κερατοειδούς είναι ιδιαίτερα ασφαλείς και πραγματοποιούνται στην Ελλάδα εδώ και πολλές δεκαετίες.

Αφήσαμε για το τέλος μια εντυπωσιακή εναλλακτική θεραπεία, η οποία εφαρμόζεται πλέον και στην Ελλάδα, όταν δεν αρκεί η συνήθης μεταμόσχευση κερατοειδούς.

Είναι μια επιλογή που ισχύει για ασθενείς με πολύ σοβαρές παθήσεις του κερατοειδούς και των βλεφάρων, όπως:

  • Σύνδρομο Stevens Johnson
  • Ανιριδία
  • Σοβαρά εγκαύματα
  • Πολλαπλές απορρίψεις μοσχευμάτων

 

Πρόκειται για την κερατοπρόθεση Dohlman, που δείχνει να είναι η πιο επιτυχημένη από άλλες ερευνητικές προσπάθειες, όπως η χρήση βλαστοκυττάρων από συγγενή δότη, η οποία εάν και έχει αρκετά καλά αποτελέσματα βραχυπρόθεσμα, η μακροχρόνια επιτυχία της είναι κάτω από 50%.
 
Σε γενικές γραμμές, οι ενδείξεις για την κερατοπρόθεση της Βοστώνης περιλαμβάνουν:

  • Αποτυχημένα προηγούμενα μοσχεύματα του κερατοειδούς με κακή πρόγνωση για τοποθέτηση νέου μοσχεύματος.
  • Όραση λιγότερη από 20/200 και περιορισμένη οπτική οξύτητα στο αντίθετο μάτι.

 

Η κερατοπρόθεση είναι κατασκευασμένη από διαφανές ανθεκτικό πλαστικό (PMMA), με άριστη ανοχή και οπτικές ιδιότητες. Αποτελείται από τρία μέρη, και όταν είναι πλήρως συναρμολογημένη, έχει το σχήμα ενός μικρού κουμπιού. 

Εισάγεται ενδιάμεσα του κερατοειδούς, που παίζει το ρόλο “βάσης”, ενώ στο τέλος εφαρμόζεται στην επιφάνεια του οφθαλμού ένας μαλακός φακός επαφής για να μειώνει τη φθορά τριβής των βλεφάρων. Μάλιστα, ο/η ασθενής μπορεί να επιλέξει έναν έγχρωμο φακό επαφής που να ταιριάζει απόλυτα με το χρώμα της ίριδας του άλλου του ματιού.

Η μέθοδος αυτή αναπτύχθηκε από έναν κορυφαίο επιστήμονα, τον επί 50 χρόνια «δάσκαλο» των καθηγητών κερατοειδή, Δρ. Claes H. Dohlman, στο πανεπιστήμιο Harvard της Βοστώνης. Πρόκειται κυριολεκτικά για έναν “τεχνητό κερατοειδή χιτώνα”. Η ερευνητική ομάδα του Laservision έχει πρωτοστατήσει στη χρήση αυτής της κερατοπρόθεσης, ενώ ο Δρ. Κανελλόπουλος μαθήτευσε στο πλάι του Δρ. Dohlman κατά τη θητεία του στο Harvard, και συνεργάζεται ακόμη μαζί του.

Η πρώτη κερατοπρόθεση στην Ευρώπη έγινε στην Αθήνα το 1997, με μεγάλη επιτυχία. Επρόκειτο για έναν ασθενή που έπασχε από ουλώδες πεμφιγοειδές και ήταν τυφλός για πάρα πολλά χρόνια, μη ικανός να βγει από το σπίτι του. Τελικά κατάφερε να βελτιώσει την όρασή του έως και 8/10 μέσα σε μία ημέρα. Ο ασθενής αυτός απέκτησε καλή όραση για πάρα πολλά χρόνια —ουσιαστικά για το υπόλοιπο της ζωής του. Έκτοτε, η τεχνική της κερατοπρόθεσης έχει βελτιωθεί κατά πολύ. Επίσης, η προφυλακτική χρήση διασύνδεσης κερατοειδούς με την κερατοπρόθεση, αποτελεί καινοτομία της επιστημονικής μας ομάδας.
 
Η βιωσιμότητα των μοσχευμάτων κερατοειδούς συνήθως διαρκεί 10-15 έτη· σπάνια απορρίπτονται από τον οργανισμό. Στην περίπτωση κερατόκωνου η πιθανότητα απόρριψης είναι κάτω από 5% ενώ όταν υπάρχουν εγκαύματα, φλεγμονές, μολύνσεις κλπ., τότε οι πιθανότητες απόρριψης είναι μεγαλύτερες. Η αγωγή μετά την επέμβαση συνίσταται σε κολλύρια κορτιζόνης και ολοκληρώνεται μετά από 6-12 μήνες. Σε εξαιρετικές περιπτώσεις χρειάζεται να γίνει επιπρόσθετη αγωγή πριν ή μετά την επέμβαση.

Η “κερατοπρόθεση της Βοστώνης” με χιλιάδες ετήσιες εφαρμογές πλέον στις ΗΠΑ, μπορεί να προσφέρει μακροχρόνια σταθερότητα και λειτουργία, εφόσον τα υπόλοιπα μέρη του  οφθαλμού είναι υγιή.

Το μάτι στο οποίο θα γίνει η επέμβαση είναι πιθανόν να παραμείνει καλυμμένο με οφθαλμικό επίδεσμο μέχρι την επόμενη ημέρα της πρώτης μετεγχειρητικής εξέτασης. Τότε, με την αφαίρεση του καλύμματος θα σας δοθούν  τα κολλύρια που θα χρησιμοποιήσετε, καθώς και οι οδηγίες που πρέπει να ακολουθήσετε κατά τη μετεγχειρητική περίοδο.

Δοσολογία κολλυρίων μετά την επέμβαση

Vigamox (αντιβιοτικό)
Μία (1) σταγόνα στο μάτι όπου έγινε η επέμβαση, τέσσερεις (4) φορές την ημέρα και για διάστημα μίας (1) εβδομάδας.

Dispersadron C (κορτιζόνη) 
Μία (1) σταγόνα στο μάτι όπου έγινε η επέμβαση, τέσσερεις (4) φορές την ημέρα, για όσο διάστημα σας συμβουλέψει ο γιατρός.                                                                              
Προσοχή: Δεν πρέπει να σταματήσετε τη χρήση του Dispersadron C αν δεν σας το συστήσει ο γιατρός.
 
Τεχνητά Δάκρυα
Χρησιμοποιούνται σε οποιαδήποτε συχνότητα  και ποσότητα, εφόσον υπάρχει σημαντική ενόχληση στα μάτια. Βοηθούν στην εφύγρανση των ματιών και κάνουν την όραση πιο άνετη.

Αν σας δοθεί η οδηγία να αφαιρέσετε το οφθαλμικό κάλυμμα το απόγευμα της ημέρας που έγινε η επέμβαση, χρησιμοποιείστε τα κολλύρια Vigamox και Dispersadron C ανά μία (1) ώρα. Εφαρμόστε τη παραπάνω δοσολογία από το πρωί της επόμενης ημέρας.

Για οποιαδήποτε αλλαγή στη φαρμακευτική αγωγή σας, θα ενημερωθείτε από τον γιατρό σας.

  • Τα κολλύρια δεν ενσταλάζονται κατά την διάρκεια του βραδινού ύπνου.
  • Κατά την ενστάλαξη των κολλυρίων προσέξτε μην ακουμπήσει η άκρη του φιαλιδίου στο μάτι.
  • Η ενστάλαξη των κολλυρίων γίνεται ανεξαρτήτως σειράς και με διάλλειμα 2-3 λεπτών μεταξύ των δύο.
  • Φυλάξτε τα κολλύριά σας σε δροσερό μέρος μακριά από πηγές θερμότητας και άμεση ηλιακή ακτινοβολία. Ανακινήστε τα καλά πριν τη χρήση.

     

Οδηγίες για μετά την επιστροφή στο σπίτι

  • Είναι πολύ σημαντικό να δώσετε πολύ μεγάλη προσοχή στην υγιεινή των ματιών για δέκα (10) ημέρες μετά την επέμβαση. Πλένετε πάντα τα χέρια σας πριν τη χρήση κολλυρίων.
  • Τις πρώτες ώρες μετά την επέμβαση μπορεί να νιώσετε κνησμό (φαγούρα), τσούξιμο ή ελαφριά ενόχληση. Αυτό δεν πρέπει να σας ανησυχήσει. Σε περίπτωση που νιώσετε έντονη ενόχληση, πάρτε ένα συνηθισμένο παυσίπονο (Depon, Ponstan) εκτός από ασπιρίνη.
  • Κατά την διάρκεια του ύπνου τοποθετείστε το οφθαλμικό κάλυμμα για προστασία. Κολλήστε το κάλυμμα στο πρόσωπο με την ειδικά χάρτινη ταινία. Χρησιμοποιείστε το κάλυμμα ακόμα και για ένα σύντομο ύπνο.
  • Από την επόμενη ημέρα της επέμβασης μπορείτε να επιστρέψετε στις συνήθεις καθημερινές σας δραστηριότητες (όπως διάβασμα, θέαση τηλεόρασης, εργασία σε ηλεκτρονικό υπολογιστή κλπ)  μέσα σε λογικά πλαίσια.
  • Μην βρέξετε το μάτι όπου έγινε η επέμβαση για δέκα (10) ημέρες.
  • Προσοχή: Απαγορεύεται ρητά το «τρίψιμο» και το σκούπισμα του ματιού όπου έγινε η επέμβαση για δέκα (10) ημέρες.
  • Μπορείτε να γυμναστείτε μετά από τουλάχιστον δέκα (10) ημέρες μετά την επέμβαση και σε συνεννόηση με τον γιατρό σας.
  • Μη κολυμπήσετε για δέκα (10) ημέρες και μην αφήσετε το νερό να τρέξει επάνω στα μάτια σας. Λούζεστε με τη βοήθεια κάποιου άλλου ατόμου και με το κεφάλι γερμένο προς τα πίσω και τα μάτια κλειστά, όπως στο κομμωτήριο.
  • Μη χρησιμοποιείτε καλλυντικά προσώπου, make-up, μάσκαρα καθώς και έγχρωμους φακούς επαφής, για τουλάχιστον δέκα (10) ημέρες μετά την επέμβαση.
  • Δεν υπάρχει κανείς διαιτητικός περιορισμός μετά την επέμβαση. Ακολουθείστε τη φυσιολογική καθημερινή σας διατροφή.
  • Αποφύγετε να οδηγήσετε ή να χειριστείτε μεγάλα και βαριά μηχανήματα έως ότου αισθανθείτε απολύτως σίγουροι για την όρασή σας. 

Για ολόκληρη την ημέρα της επέμβασης, το κεφάλι πρέπει απαραιτήτως να παραμένει γερμένο προς τα πίσω, σαν να κοιτά κανείς την οροφή. Το μάτι στο οποίο θα γίνει η επέμβαση είναι πιθανόν να παραμείνει καλυμμένο με οφθαλμικό επίδεσμο μέχρι την επόμενη ημέρα. Όπως και να έχουν τα πράγματα διατηρείστε το κεφάλι γερμένο προς τα πίσω. Με την αφαίρεση του καλύμματος θα σας δοθούν τα κολλύρια που θα χρησιμοποιήσετε, καθώς και οι οδηγίες που πρέπει να ακολουθήσετε κατά τη μετεγχειρητική περίοδο. 

Δοσολογία κολλυρίων μετά την επέμβαση

Vigamox (αντιβιοτικό)
Μία (1) σταγόνα στο μάτι όπου έγινε η επέμβαση, τέσσερεις (4) φορές την ημέρα και για διάστημα μίας (1) εβδομάδας.

Dispersadron C (κορτιζόνη) 
Μία (1) σταγόνα στο μάτι όπου έγινε η επέμβαση, τέσσερεις (4) φορές την ημέρα, για όσο διάστημα σας συμβουλέψει ο γιατρός.
Προσοχή: Δεν πρέπει να σταματήσετε τη χρήση του Dispersadron C αν δεν σας το συστήσει ο γιατρός.

Τεχνητά Δάκρυα
Χρησιμοποιούνται σε οποιαδήποτε συχνότητα και ποσότητα, εφόσον υπάρχει σημαντική ενόχληση στα μάτια. Βοηθούν στην εφύγρανση των ματιών και κάνουν την όραση πιο άνετη.

Αν σας δοθεί η οδηγία να αφαιρέσετε το οφθαλμικό κάλυμμα το απόγευμα  της ημέρας που έγινε η επέμβαση, χρησιμοποιείστε τα κολλύρια Vigamox και Dispersadron C ανά μία (1) ώρα. Εφαρμόστε τη παραπάνω δοσολογία από το πρωί της επόμενης ημέρας. 

Για οποιαδήποτε αλλαγή στη φαρμακευτική αγωγή σας, θα ενημερωθείτε από τον γιατρό σας.

  • Τα κολλύρια δεν ενσταλάζονται κατά την διάρκεια του βραδινού ύπνου.
  • Κατά την ενστάλαξη των κολλυρίων προσέξτε μην ακουμπήσει η άκρη του φιαλιδίου στο μάτι.
  • Η ενστάλαξη των κολλυρίων γίνεται ανεξαρτήτως σειράς και με διάλλειμα 2-3 λεπτών μεταξύ των δύο.
  • Φυλάξτε τα κολλύριά σας σε δροσερό μέρος, μακριά από πηγές θερμότητας και άμεση ηλιακή ακτινοβολία. Ανακινήστε τα καλά πριν τη χρήση.

     

Οδηγίες για μετά την επιστροφή στο σπίτι

  • Είναι πολύ σημαντικό να δώσετε πολύ μεγάλη προσοχή στην υγιεινή των ματιών για δέκα (10) ημέρες μετά την επέμβαση. Πλένετε πάντα τα χέρια σας πριν τη χρήση κολλυρίων.
  • Τις πρώτες ώρες μετά την επέμβαση μπορεί να νιώσετε κνησμό (φαγούρα), τσούξιμο ή ελαφριά ενόχληση. Αυτό δεν πρέπει να σας ανησυχήσει. Σε περίπτωση που νιώσετε έντονη ενόχληση, πάρτε ένα συνηθισμένο παυσίπονο (Depon, Ponstan) εκτός από ασπιρίνη.
  • Κατά την διάρκεια του ύπνου τοποθετείστε το οφθαλμικό κάλυμμα για προστασία. Κολλήστε το κάλυμμα στο πρόσωπο με την ειδικά χάρτινη ταινία. Χρησιμοποιείστε το κάλυμμα ακόμα και για ένα σύντομο ύπνο.
  • Από την επόμενη ημέρα της επέμβασης μπορείτε να επιστρέψετε στις συνήθεις καθημερινές σας δραστηριότητες (όπως διάβασμα, θέαση τηλεόρασης, εργασία σε ηλεκτρονικό υπολογιστή κλπ)  μέσα σε λογικά πλαίσια.
  • Μην βρέξετε το μάτι όπου έγινε η επέμβαση για δέκα (10) ημέρες.
  • Προσοχή: Απαγορεύεται ρητά το «τρίψιμο» και το σκούπισμα του ματιού όπου έγινε η επέμβαση για δέκα (10) ημέρες.
  • Μπορείτε να γυμναστείτε μετά από τουλάχιστον δέκα (10) ημέρες μετά την επέμβαση και σε συνεννόηση με τον γιατρό σας.
  • Μη κολυμπήσετε για δέκα (10) ημέρες και μην αφήσετε το νερό να τρέξει επάνω στα μάτια σας. Λούζεστε με τη βοήθεια κάποιου άλλου ατόμου και με το κεφάλι γερμένο προς τα πίσω και τα μάτια κλειστά, όπως στο κομμωτήριο.
  • Μη χρησιμοποιείτε καλλυντικά προσώπου, make-up, μάσκαρα καθώς και έγχρωμους φακούς επαφής, για τουλάχιστον δέκα (10) ημέρες μετά την επέμβαση.
  • Δεν υπάρχει κανείς διαιτητικός περιορισμός μετά την επέμβαση. Ακολουθείστε τη φυσιολογική καθημερινή σας διατροφή.
  • Μην επιβείτε σε αεροπλάνο μέχρι να σας το επιτρέψει ο γιατρός. Αποφύγετε το μεγάλο υψόμετρο.
  • Αποφύγετε να οδηγήσετε ή να χειριστείτε μεγάλα και βαριά μηχανήματα έως ότου αισθανθείτε απολύτως σίγουροι για την όρασή σας.